Tiểu Tuyết đã qua, nhường lĩnh vực quản lí đất trời cho Đại Tuyết. Đại Tuyết (Da xue 大雪) đặc trưng bởi những đợt gió mùa Đông bắc kéo về liên tục cùng không khí khô lạnh. Dĩ nhiên đây không phải là năm đầu tiên chúng ta đón Đại tuyết, tiết khí này thường ghé thăm vào khoảng thời gian cuối năm. Có bao giờ bạn thắc mắc, cách đây 1000 năm, con người đã chăm sóc sức khoẻ như nào?

Trong cuốn Hoàng Đế Nội Kinh nổi tiếng, Hoàng đế Hiên Viên từng hỏi Kỳ Bá (岐伯 – thần y huyền thoại được coi là bậc tiên nhân hiểu rõ âm dương, tạng phủ, dưỡng sinh) “Người xưa sống hơn trăm tuổi mà vẫn khoẻ mạnh, còn người nay 50 đã suy, vì sao?”.

Kỳ Bá đáp “Người xưa biết ăn hợp mùa, xuân ăn nhẹ, hạ ăn mát, thu ăn bình, đông ăn ấm. Họ dưỡng âm vào mùa nóng – tiềm dương vào mùa lạnh, nên khí huyết điều hoà, không tổn thân.”  Điển tích này là nền tảng cho các món gà hầm, cá om, món thịt đông bởi mùa lạnh cần tiềm dương, làm ấm nhưng không bốc hoả.

1. Dưỡng âm, tiềm dương là gì?

Dưỡng âm là nuôi dưỡng, bù lại phần dịch, chất lỏng êm dịu nuôi dưỡng cơ thể, giúp ngủ ngon, giảm khô đắng miệng, da sáng, phục hồi sức khoẻ nhanh sau ngày làm việc dài mệt mỏi. Theo Y học cổ truyền (YHCT), phần âm đủ thì cơ thể mát mẻ cân bằng, các tạng phủ hoạt động nhịp nhàng.

Tiềm dương nghĩa ấp ủ, chăm sóc, làm mềm mại phần dương khí đang bốc lên quá mạnh (tương ứng các triệu chứng như bốc hoả, nóng trong người, cảm giác bực bội, khó chịu, mất ngủ, tăng huyết áp, khô miệng, bị nhiệt miệng…). Tiềm dương là cách các thầy thuốc YHCT giúp dương khí ổn định, giảm bốc hoả và giữ năng lượng cho các cơ quan trong cơ thể hoạt động lâu dài.

Thế giới hiện đại cùng sự chi phối của mạng xã hội, internet, lối sống nhanh tại các đô thị lớn khiến con người dễ hao tổn âm dương dẫn đến nóng trong người, căng thẳng, ngủ kém, da khô, mệt mỏi… Đặc biệt vào thời gian cuối năm bận rộn, chúng ta càng bị hao tổn sức khoẻ cho công việc, các sự kiện cuối năm nên pháp dưỡng âm tiềm dương vô cùng hiệu quả giúp phòng bệnh và khoẻ mạnh hơn.

2. Các món ăn dưỡng âm tiềm dương tốt lành

Có nhiều cách chế biến món ăn để bạn ngon miệng, nhưng tôi chỉ chọn vài món tiêu biểu, đơn giản, dự phòng các bệnh lý rối loạn chuyển hoá (tiểu đường, mỡ máu, tăng huyết áp, rối loạn acid uric…).

Đã từng xem phim Trung Quốc, chắc các bạn biết vua Càn Long đời nhà Thanh? Ông nổi tiếng sống thọ (hơn 80 tuổi thời xưa) nhờ bí quyết đơn giản “Ăn thanh thì âm đủ, âm đủ thì dương ẩn. Người có thể giữ dương khí bên trong thì thọ”. Ông tránh xa các món dầu mỡ, ưa thích các món canh hầm đơn giản dễ tiêu như cá gom gừng, gà hầm bách hợp, thích các món thịt nạc om nhừ mùa đông. Món ăn thanh đạm nhìn qua tưởng ít chất dinh dưỡng nhưng thực chất giúp dòng máu khoẻ và sạch, nuôi dưỡng các cơ quan tạng phủ tốt nhất.

Nguyên tắc nấu các món hầm/hấp/kho/om tiềm dương dưỡng âm rất đơn giản, bạn chỉ cần ưu tiên thịt nạc, bỏ da (gà, cá, bì lợn). Các món cần hầm chậm, ít muối, không đường (có thể dùng thực phẩm tạo vị ngọt tự nhiên như củ sen hoặc táo đỏ). Không xào, chiên, rán trước khi hầm giúp giảm hình thành các chất oxy hoá gây tăng mỡ máu. Kết hợp cùng các vị thuốc, gia vị YHCT lành tính như gừng, nghệ, kỷ tử, hoài sơn, củ sen, táo đỏ… Thành phẩm là các món ăn có nước dùng trong, nhẹ, thơm, dễ ăn, dễ tiêu, ăn xong tạo cảm giác ấm áp, nhẹ nhõm.

Gà hầm sen, kỷ tử, hoài sơn

Thịt gà cung cấp sắt và các chất dinh dưỡng giúp bổ máu, bổ khí, kết hợp cùng củ sen dưỡng âm lương huyết, hoài sơn kiện tỳ bổ khí, kỷ tử dưỡng can huyết giúp sáng mắt. Món này phù hợp cho công chức làm việc căng thẳng, ngủ kém, thường hay bốc hoả và háo khát nước. Hầm gà cùng các vị thuốc tầm 45 phút là đủ để thưởng thức.

Gà om nấm hương

Nấm hương bổ khí, lượng calo cung cấp vừa đủ và không làm tăng cholesterol máu. Món này ngon khi ninh nhừ ở lửa nhỏ từ 35-40 phút kèm vài lát gừng giúp dẫn khí xuống trung tiêu (hệ tiêu hoá) dễ dàng hơn. Người cao tuổi có rối loạn đường máu ăn món này là vô cùng thích hợp.

Thịt lợn nạc kho nghệ

Thịt lợn nạc (thăn lợn) không béo, mềm vừa phải giúp dưỡng âm huyết và cung cấp calo đủ cho các hoạt động thường ngày. Nghệ giúp ôn ấm hệ tiêu hoá, chữa lành những ổ viêm dạ dày, phù hợp với người đau dạ dày hoặc phụ nữ trong những ngày kinh nguyệt. Món này nhạt, dễ tiêu, không béo, giúp tăng lượng cơ trong cơ thể đồng thời tạo dòng máu sạch nuôi dưỡng các tạng phủ.

Thịt đông phiên bản healthy từ công thức của Từ Hy Thái hậu

Tương truyền Từ Hy Thái hậu (nữ hoàng quyền lực của Trung Quốc) thích món thịt đông nhưng theo phong cách healthy giống vua Càn Long. Thịt lợn dùng nạc vai, thêm nấm hương, mộc nhĩ để collagen tiết ra tự nhiên không cần nhờ tới bì lợn, thêm chút tiêu xanh để tiềm dương mà không gây bốc hoả. Món thịt đông này giúp ôn ấm tỳ vị, hợp tiết trời khô lạnh mùa đông Bắc Kinh. Nấm và mộc nhĩ còn giúp bổ thận hoá ứ, làm sạch máu và dưỡng âm, hợp với người cao tuổi hoặc nóng trong.

Tôm nấu canh bí đao và gừng

Đối với người rối loạn đường máu, món tôm nấu cùng bí đao, gừng của thần y Lưu Hàm (thầy thuốc thời Tống của Trung Quốc, nổi tiếng với các món ăn dinh dưỡng trị liệu được ghi chép trong các cuốn Thực Liệu Bản Thảo 食療本草, Dưỡng Sinh Diễn Nghĩa…) thật sự tốt lành.

Để trị các chứng phù nề do nóng trong, háo khát kèm ho khan, ông chỉ dùng phương thuốc đơn giản “Tôm thanh, bí đao lợi thuỷ, đem om lên, đó là thuốc”. Tôm chứa nhiều canxi và khoáng chất giúp bổ thận, bổ dương khí kết hợp cùng bí đao giúp tiềm dương, thanh hoả. Món canh này nấu trong tầm 15 phút giúp giảm phù thũng, giảm ho, làm mát cơ thể, không đường không chất béo giúp hệ tiêu hoá nhẹ nhõm.

Cá nấu canh với cà rốt, cải cúc, củ cải

Hoa Đà (thần y thời Tam Quốc – Trung Quốc) từng dạy “Bệnh từ nóng sinh ra, muốn không nóng thì ăn ít thịt béo, nhiều món hầm nước trong thêm rau củ”. Canh cá (cá quả, cá sông, cá biển thịt trắng…) nấu cùng rau củ (cà rốt, cải cúc – tần ô, củ cải) là những món ăn tuyệt vời cho mùa đông.

Cá bổ khí huyết giúp kích thích tiêu hoá, cà rốt củ cải là loại rau củ của mùa đông giúp ngọt nước tiềm dương bổ thận. Đúng như Hoa Đà quan niệm “Nước giúp âm, âm giúp dương ẩn, dương ẩn thì thân an”. Món ăn này không chỉ bổ dưỡng cho chúng ta sau một ngày làm việc mà còn rất tốt cho người vừa ốm dậy, lưu ý thêm vài lát gừng để khử tanh của cá đồng thời ôn ấm hệ tiêu hoá.

Bạn thấy đấy, những món ăn giúp chúng ta khoẻ mạnh thật đơn giản, dễ làm và ngon lành, thuận tự nhiên, nhỉ!